Een rookvrij stationsgebied: de lessen en tips uit Utrecht

Enthousiasme vanuit de stad

Het initiatief om het stationsgebied rookvrij te maken kwam in eerste instantie vanuit partijen in de stad. “Vooral de NS en vastgoedeigenaar Klépierre (eigenaar Hoog Catharijne) maakten zich zorgen over rokende en vapende jongeren, mensen die roken bij de ingang en de grote hoeveelheid peukenafval in het gebied”, vertelt Iris.

Hoewel het stationsgebied als omgeving geen prioriteit was binnen de Utrechtse aanpak Op weg naar een Rookvrije Generatie, besloot de gemeente aan te haken op het enthousiasme van deze partijen. “Het stationsgebied is het visitekaartje van Utrecht en sluit goed aan bij onze ambitie om steeds meer plekken rook- en vapevrij te maken. Daarom pakten we deze kans: zeker omdat we voorloper willen zijn.”

Samenwerken vanuit ambitie

Een belangrijke succesfactor was de samenwerking met verschillende partijen in het gebied. Gemeente Utrecht, NS, Klépierre en Creative Valley vormden de kerngroep van het project, waarbij ze advies kregen van de Rookvrije Generatie. De samenwerking begon met informele gesprekken, vanuit een gezamenlijk doel. De gemeente pakte de projectleiding op zich, omdat zij verantwoordelijk is voor de openbare ruimte. Dit bleek een belangrijke stap in de samenwerking.

Stap voor stap

In plaats van direct het hele stationsgebied rookvrij te maken, koos de kerngroep uiteindelijk voor een gefaseerde aanpak: rookvrije ingangen van het NS-station, Hoog Catharijne en de kantoorpanden – waaronder het stadskantoor van de gemeente zelf. “Deze entrees zijn plekken waar veel mensen, rokers en niet-rokers, samenkomen”, licht Marieke toe. Voor deze aanpak was al snel bestuurlijk draagvlak en daarom kon de kerngroep meteen doorpakken.

Het was noodzakelijk om verschillende belanghebbenden en afdelingen te betrekken, omdat het gebied in beheer is van verschillende partijen én omdat er in het stationsgebied ook andere zaken spelen, zoals (sociale) veiligheid en toegankelijkheid. Stedenbouw, openbare ruimte, veiligheid, communicatie, beheer en handhaving gaven allemaal advies. Ook gingen ze in gesprek met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en gebouweigenaren in het stationsgebied over wat praktisch en juridisch mogelijk is.

Alternatief voor mensen die roken

De kerngroep besloot enkele rook- en vapezones in te richten. Dat lijkt misschien tegenstrijdig, maar in de praktijk blijkt dit goed te werken. Zeker in een groot en druk gebied in de openbare ruimte waar je te maken hebt met zowel bezoekers als medewerkers. Want door de rook- en vapezones blijven de rookvrije zones ook écht rookvrij. Maar hoe zorg je ervoor dat deze zones zichtbaar genoeg zijn voor bezoekers, zonder ze in de loop en te prominent aanwezig te maken? Dit was een punt waar de kerngroep mee worstelde.

“Je wil roken niet faciliteren, maar tegelijkertijd is het wel belangrijk om een alternatief te bieden voor mensen die roken”, vertelt Marieke. “Het doel is niet om mensen te laten stoppen, maar het uitdragen van de rookvrije en gastvrije norm. Én bewustwording. Uiteindelijk werken we toe naar volledig rookvrij: de rookzones zijn een belangrijke tussenstap”, vertelt Iris.

Herkenbaar en eenduidig

Volgens Marieke lag de grootste uitdaging in de inrichting van de fysieke ruimte, waar de drie rook- en vapezones hun vaste plek moeten krijgen. Hoe houd je looproutes toegankelijk? En waar moet je allemaal rekening mee houden? Bijvoorbeeld met de aanrijroutes van de hulpdiensten.

“We hebben ook nagedacht over het gebruik van communicatiematerialen. We kozen voor materialen van de Rookvrije Generatie. Deze uitingen zijn herkenbaar en gebruiken we ook op andere rookvrije plekken in de stad. Ook zorgt het voor eenduidigheid, aangezien er meerdere partijen betrokken zijn.” De rookvrij uitingen plaatsten ze bij alle ingangen en op drukke looproutes, zowel op ooghoogte als op de grond. Waar nodig worden die op basis van ervaringen nog aangepast.

Communicatie is cruciaal

Volgens Marieke was communicatie minstens zo belangrijk als de fysieke inrichting. “We werkten vanuit één gezamenlijke boodschap waar alle partijen achterstonden: rookvrij is gastvrij. De focus lag op het creëren van een prettige, rookvrije omgeving voor iedereen in het gebied.” Naast een gezamenlijk persbericht communiceerde iedere organisatie via eigen kanalen met medewerkers, bezoekers en reizigers. Ook was de boodschap zichtbaar op de schermen op het stationsplein en bij NS en via sociale media. “We kozen ervoor om het persbericht te delen op 31 mei: Wereld Niet Roken Dag. Het toewerken naar deze datum hielp ons ook als projectgroep om door te pakken.”

Goede naleving

In de eerste weken ging een team van de Groene Lobby in gesprek met medewerkers, bezoekers en reizigers. “Dit was erg belangrijk om het rookvrije stationsgebied ‘tot leven’ te brengen. De Groene Lobby hielp bij zowel naleving als monitoring. Het is fijn dat dit een activatiepartij is die losstaat van de gemeente en dus echt open het gesprek aan kan gaan met mensen in het gebied, zowel rokers als niet-rokers.” Uit de gesprekken kwamen enkele verbeterpunten en suggesties naar voren. Die worden meegenomen in het vervolg van het project. De actie van de Groene Lobby was zo succesvol, dat ze hen tijdens Stoptober weer gaan inzetten.

Doorlopend zijn alle partijen die aan het stationsgebied zitten verantwoordelijk voor het aanspreken van mensen die roken of vapen in de rookvrije zones. “Ook is het belangrijk om over het rook- en vapevrije stationsgebied te blijven communiceren en de boodschap regelmatig te herhalen”, vertelt Iris. “Alleen zo ontstaat een rookvrije norm.” De kerngroep komt het komend jaar in ieder geval nog bij elkaar om zo te monitoren hoe het gaat en of er nog aanvullende acties nodig zijn.

Positieve reacties

De gemeente hield rekening met weerstand, maar in de praktijk zijn de reacties overwegend positief. Uit de meer dan 500 gesprekken die de Groene Lobby voerde in het stationsgebied, blijkt dat ongeveer 80 procent van de aangesproken bezoekers neutraal tot positief is over de maatregel. Ook zijn mensen die roken bereid hun gedrag aan te passen wanneer zij vriendelijk worden gewezen op de rookvrije norm en de beschikbare rookplekken. Marieke: “Het is mooi om te zien dat de overgrote meerderheid achter het rook- en vapevrije stationsgebied staat en deze stemmen nu ook gehoord worden.” Iris vult aan: “Die positiviteit nemen we mee als motivatie als we vervolgstappen gaan zetten.”

De belangrijkste lessen op een rij

• Kies een heldere kernboodschap: Rookvrij = Gastvrij!
• Zorg voor duidelijke projectleiding en een plan.
• Betrek ruimtelijke experts en communicatie vanaf het begin.
• Bied alternatieven voor mensen die roken.
• Durf stapsgewijs uit te breiden.
• Blijf communiceren en herhalen.
• Monitor de resultaten en stuur bij waar nodig.

Wil jij aan de slag met rookvrije zones in de openbare ruimte? Neem voor vragen en advies contact op via info@rookvrijegeneratie.nl.